Liczba, którą wszyscy cytują i nikt nie czyta

Lawrence Livermore wypuściło niedawno swój wykres przepływów energii za 2024 rok. Wynika z niego, że Ameryka zużyła 94,61 quada energii i 62,27 z nich wyrzuciła.1

No dobrze. Quad to biliard brytyjskich jednostek ciepła (BTU). Nie żadna waluta. W całym tym artykule nie ma ani grosza, a jeśli oko ci uparcie czyta to jako pieniądze, to moje też tak miało. Amerykanie prowadzą swoje krajowe rachunki energetyczne w quadach, a reszta z nas liczy w watogodzinach, więc oto przelicznik, który nadaje temu sens: jeden quad to około 293 TWh, odrobinę więcej, niż cała brytyjska sieć dostarcza w ciągu roku.

Energia odrzucona to grzeczna nazwa tych 62,27. Tej części, która nie wykonała żadnej użytecznej pracy. Ciepło w komin, ciepło z kaloryfera, ciepło z rury wydechowej. Prawie całość to ciepło odpadowe ze spalania czegoś.

Teraz uważaj na jednostki, bo sam to na początku pomyliłem, i myli to większość internetu. 62,27 to quady, nie procenty. Zestaw je z 32,34 quada, które zrobiły coś pożytecznego, i udział wychodzi 65,8%. Dwie trzecie wszystkiego, co wywiercono, wykopano, przepompowano i przewieziono, poszło w ciepłe powietrze.

2024W brytyjskich sieciach
Energia na wejściu94,61 quada27 726 TWh102 lata
Odrzucona62,27 quada18 249 TWh67 lat
Usługi energetyczne32,34 quada9477 TWh35 lat

To ostatnia kolumna do mnie trafiła. Sieć Wielkiej Brytanii dostarcza około 271 TWh rocznie.2 Czyli energia odrzucona przez Amerykę w samym 2024 roku to sześćdziesiąt siedem lat całej brytyjskiej sieci, wyrzucone jako ciepło w ciągu dwunastu miesięcy.

Inaczej mówiąc: zasilaj ten kraj od dziś aż do 2093 roku, a i tak nie wytworzysz tyle, ile Stany Zjednoczone zmarnowały w zeszłym roku.

Tę liczbę cytuje się wszędzie. To, jak wykres liczy, nie cytuje się prawie wcale. A to jest ciekawa część.

Jedna uwaga porządkowa, skoro tekst o Ameryce pisze człowiek z Yorkshire. Tam, gdzie Amerykanie mówią gasoline i gas station, ja mówię petrol i forecourt; po polsku to zawsze benzyna i stacja paliw. A klimatyzacja zostaje klimatyzacją.

Wiatr i słońce liczone są na 100%

Tu ludzie się potykają. Livermore stosuje konwencję Energy Information Administration, a według niej cztery źródła wchodzą do wykresu bez żadnych strat konwersji.3

ŹródłoJak wchodzi do wykresuGdzie idą straty
Węgiel, gaz, ropaenergia paliwa na wejściu~60–70% do odrzuconej
Atomenergia cieplna na wejściu~67% do odrzuconej
Wiatr na lądzieenergia elektryczna na wyjściunic odrzuconej
Słońce, farmy i dachyenergia elektryczna na wyjściunic odrzuconej
Hydroenergetykaenergia elektryczna na wyjściunic odrzuconej

Elektrownię gazową liczy się po energii zawartej w gazie, więc dwie trzecie, które wyrzuca jako ciepło, lądują w bloku energii odrzuconej. Turbinę liczy się po prądzie, który dostarcza. Nie ma tam pozycji „energia w wietrze”, od której można by coś stracić.

Na tym wykresie każda terawatogodzina, która przechodzi z elektrowni cieplnej na farmę wiatrową, robi więc dwie rzeczy naraz. Dodaje do użytecznej, odejmuje od odrzuconej. Liczy się podwójnie.

Co oznacza, że argument, jakoby likwidacja wiatru i słońca zmniejszyła straty, biegnie pod prąd tego samego diagramu, na którym się go buduje. Słyszałem go na serio od ludzi, którzy powinni wiedzieć lepiej. To nie jest kwestia sporna. To odwrócony znak.

Gdzie naprawdę są straty

Podziel wykres na sektory, a przestaje być abstrakcją.1

SektorEnergia na wejściuOdrzuconaUżytecznaSprawność
Mieszkalny11,233,937,3065%
Usługowy9,493,326,1765%
Przemysłowy26,3913,4612,9349%
Transport28,2922,355,9421%

Elektrownie tracą jeszcze 19,21 quada w chłodniach kominowych, zanim cokolwiek dotrze do tych czterech.

Transport jest najgorszy, i to z dużym zapasem. Bierze największą część energii i zamienia 21% z niej w ruch. Te 22,35 zmarnowanego quada to 36% wszystkiego, co Ameryka wyrzuca. Ponad jedna trzecia krajowych strat w jednym sektorze.

Silnik benzynowy zamienia może 16–25% paliwa w ruch. Reszta to ciepło i hałas.4

Użyteczne na kołachStracone jako ciepło
Silnik benzynowy16–25%75–84%
Napęd EV (od baterii do kół)87–91%9–13%

To nie jest drobny zysk. To różnica między maszyną, która głównie grzeje niebo, a taką, która głównie wiezie samochód. Ta sama podróż, inna fizyka.

I to ciągnie się przez cały łańcuch, nie tylko w pojeździe. Dowiezienie paliwa płynnego na stację kosztuje energię, zanim spali się choć kroplę.

EtapEnergia stracona po drodze
Rafinacja ropy7–15% wsadu5
Tankowiec, rurociąg, cysternado tego jeszcze
Przesył i dystrybucja w sieci~5%6
Tankowce jako część światowej floty~28% nośności (DWT)7
Ropa i produkty przewożone morzem rocznie~4,4 mld ton7

Transport drogowy to mniej więcej połowa światowego popytu na ropę. Zelektryfikuj go, a spora część floty tankowców nie będzie miała czego wozić.

Warto tu być uczciwym, bo przesadzanie to sposób na przegranie sporu, który się wygrywało. Straty w sieci są realne i to jest ciepło rezystancyjne. EV płaci zimą za ogrzewanie kabiny, które silnik spalinowy dostaje za darmo. Tyle że to darmowe ciepło jest darmowe tylko dlatego, że silnik już wyrzucił trzy czwarte paliwa. Jest darmowe tak, jak darmowe jest ciepło od płonącego domu.

Największa pojedyncza rzecz, jaką Ameryka mogłaby zrobić

Lekkie pojazdy to 58,5% energii transportu, ta część, która elektryfikuje się bez czekania na nową technologię.8 Przelicz zamianę samego napędu przy wszystkim innym bez zmian.

Lekki transport drogowyQuady
Energia na wejściu dziś16,55
Użyteczna praca, którą faktycznie daje3,47
Ta sama praca przez napęd EV4,09 prądu
…wytworzone z gazu, przy sprawności CCGT9,08 pierwotnej
…wytworzone z wiatru, słońca lub wody4,09 pierwotnej
Oszczędność energii7,5 do 12,5 quada

Nawet ładując każdy z nich z turbin gazowych, oszczędzasz jakieś siedem i pół quada. Z wiatru i słońca dwanaście i pół. Osiem do trzynastu procent wszystkiego, co spalają Stany Zjednoczone, z jednej zamiany.

To największy zysk sprawności dostępny gdziekolwiek na wykresie, i nie wymaga żadnego wynalazku, przełomu, programu pilotażowego ani nowej fizyki, bo każdy pojazd potrzebny do tego jest już dziś budowany i sprzedawany w dużych ilościach. Samochody istnieją. Cały trik.

Tyle że lepszy silnik nie naprawi układu miasta

EV nadal musi przejechać tę odległość, i tu siedzi druga połowa problemu.

Stany ZjednoczoneEuropa
Mile samochodem na osobę rocznie~12 400~62009
Udział codziennych podróży autem85%50–65%9
Podróże poniżej mili autem~70%~30%9
Miejsca parkingowe na samochód~8nie liczono9

Spójrz na trzeci wiersz, bo odbiera wymówkę geograficzną. Mniej więcej 30% codziennych podróży to odcinki poniżej mili po obu stronach Atlantyku. Te same sprawy, te same odległości. Amerykanie siedem na dziesięć z nich przejeżdżają autem. Europejczycy siedem na dziesięć przechodzą pieszo, przejeżdżają rowerem albo czymś publicznym.

To nie geografia. Pogoda też nie. To strefowanie, które postawiło domy tutaj, a sklepy trzy mile dalej, podparte minimalnymi normami parkingowymi, przez które w kraju zbudowano prawie osiem miejsc na każdy samochód.9 Od lat dwudziestych do sześćdziesiątych amerykańskie miasta przebudowano pod samochód, a spora część Europy Zachodniej je skopiowała. Od końca lat sześćdziesiątych Europa przestała i zaczęła to odkręcać.9

Dwanaście i pół quada to więc sufit samej elektryfikacji. Zmniejsz o połowę także przebieg, a zmniejszysz o połowę to, co zostało. Jedno to robota inżynierska, drugie planistyczna, a z planistycznej nikt nie wykupi się jednym zakupem.

A najtańszy pasażerokilometr to wspólny

Jest trzecia dźwignia, i Ameryka mniej więcej przestała za nią ciągnąć.

Środek transportuEnergia na pasażerokilometr
Samochód benzynowy1,9 do 3,5 MJ10
Miejska kolej elektryczna, pełna0,3 do 0,6 MJ10

Cztery do sześciu razy lepiej, zanim ktokolwiek zmieni napęd. Samochód z jedną osobą w środku emituje 7,7 razy więcej CO₂ na pasażeromilę niż pełny autokar.10

A teraz stan gry.

Stany ZjednoczoneEuropa
Udział pasażeromil w transporcie publicznym0,40%11wielokrotnie więcej
Podróże samochodem95%1150 do 65%
Zelektryfikowane tory1,7% (obie Ameryki)11~57% w UE11

Zero przecinek cztery procent. To nie system transportowy z komponentem publicznym. To kraj, który jeździ autem, z paroma autobusami w środku.

A 1,7% elektryfikacji znaczy, że amerykańska kolej to wciąż przytłaczająco diesel. Każdy argument za przeniesieniem towarów i pasażerów na kolej dotyczy więc sieci, która dalej jedzie na ropie. Zelektryfikuj tory, a z jednej roboty masz i zmianę środka transportu, i zmianę paliwa.

Teraz uczciwa część, bo tnie w drugą stronę i ktoś ją podniesie. Transport publiczny jest sprawny tylko wtedy, gdy jest pełny. Obłożenie autobusów w USA spada od dekad, a energia na pasażeromilę w autobusach wzrosła od 1970 roku o 63%.10 Prawie pusty autobus na pięćdziesięciominutowej pętli wokół osiedla jest gorszy niż samochód, który miał zastąpić. To prawdziwa liczba, i to duża.

Ale zobacz, co sprawia, że autobus jest pusty. Nikt nie mieszka w zasięgu spaceru od przystanku, na drugim końcu nie ma dokąd iść, a układ stawia osiem miejsc parkingowych przy każdych drzwiach. Puste autobusy to nie fakt o autobusach. To fakt o tym, co zbudowano wokół przystanku.

Co prowadzi do rzeczy, która naprawdę wyciąga ludzi z samochodów, a luka jest tam szersza, niż sugeruje udział w podróżach.

Stany ZjednoczoneEuropa
Miasta z metrem136012
Miasta z siecią tramwajową30znacznie więcej12
Wzrost długości linii metra od 2000 rokupunkt odniesieniatrzy razy szybciej12

Trzynaście. W kraju trzystu czterdziestu milionów ludzi. Europa ma sześćdziesiąt i od przełomu wieków kładzie nowe tory trzy razy szybciej, więc różnica rośnie, zamiast maleć.

Liczy się też rodzaj. Badania europejskich miast wykazały, że metro wyciąga ludzi z samochodów w sposób, w jaki sieci tramwajowe w dużej mierze tego nie robią, co pasuje do oczekiwań: metro w godzinach szczytu jest szybsze od auta, a tramwaj zwykle nie.12 Szybkość to cały produkt. Zbuduj coś wolniejszego od samochodu, a zbudowałeś dopłatę dla ludzi, którzy nie mają wyboru, a nie alternatywę dla tych, którzy go mają.

To jedyna naprawdę droga pozycja na liście. Reforma strefowania kosztuje wolę polityczną i nowy projekt planu. Tunele kosztują miliardy. Ale kupują to, czego dwie pozostałe nie kupią. Przewozisz ludzi przez gęste miasto na prądzie, przy 0,3 do 0,6 MJ na pasażerokilometr, i szybciej, niż dojechaliby autem. Wtedy zostawienie samochodu w domu przestaje być wyrzeczeniem i staje się oczywistym ruchem. I wtedy ludzie naprawdę to robią.

Co znaczy, że te poprawki to jedna poprawka w różnych czapkach. Elektryfikacja zdejmuje z napędu 7,5 do 12,5 quada. Strefowanie zmniejsza przebieg. Gęstość sprawia, że transport publiczny opłaca się utrzymywać, a transport publiczny sprawia, że w gęstości da się żyć. Pociągnij jedną dźwignię, a dostaniesz tyle, ile daje jedna. Pociągnij wszystkie trzy, a się mnożą.

Ameryka obecnie kłóci się o pierwszą.

Nic z tego jednak nie ruszy bez najtańszego kroku ze wszystkich, który zarazem wygląda na najtrudniejszy. Ktoś musi głośno powiedzieć, że jest problem.

Diagnozy nie brakuje. Co roku publikuje ją federalne laboratorium, za darmo, na publicznej stronie, na diagramie na tyle prostym, że czyta się go w minutę. Sześćdziesiąt pięć przecinek osiem procent zmarnowane. Transport to jedna trzecia tego. Dwadzieścia jeden procent sprawności w największym bloku na stronie. Nikt nie musi zamawiać badania ani czekać na naukę. Nauka wyszła w sierpniu. Ludzie przeczytali liczbę z nagłówka, źle ją zrozumieli i poszli dalej.

To powinno zaboleć. Żaden kraj nie wydaje miliardów na drążenie tuneli pod swoimi miastami, żeby naprawić coś, co uważa za w porządku, a Ameryka po cichu odłożyła 22,35 zmarnowanego quada rocznie do szuflady „w porządku”. Nie przedyskutowała i nie odrzuciła. Po prostu nigdy nie położyła tego na stole.

Resztki muszą gdzieś trafić

Ciepło jest odpadem tylko wtedy, gdy nie ma go gdzie oddać. To decyzja planistyczna, nie luka technologiczna, i w większości zapadła dekady temu.

Udział ciepłownictwa systemowego w zapotrzebowaniu na ciepło
Dania~66%13
Szwecja, Finlandia, Polska, kraje bałtyckiepowyżej 50%
Średnia UE~13%
Wielka Brytania~3%14
Stany Zjednoczonetylko kampusy, szpitale i centra miast

Europa ma około 111 650 obiektów handlowych i przemysłowych na transkrytycznym CO₂ według stanu na 2025 rok, mniej więcej jedną trzecią całego handlu spożywczego.15 Centrum danych Mety w Odense od 2019 roku wpycha do lokalnej sieci około 100 000 MWh rocznie. To ciepło, które inaczej poszłoby w suchą chłodnicę. Zamiast tego ogrzewa 12 000 domów.13

My mamy w Wielkiej Brytanii około 14 000 sieci ciepłowniczych, a one wciąż pokrywają tylko 3% zapotrzebowania na ciepło.14 Czternaście tysięcy sztuk i prawie nic z tego, bo są małe, rozdrobnione i w większości doczepione do mieszkań komunalnych. Ofgem przejął regulację w styczniu, a strefowanie rusza w tym roku. Cel: 7% do 2035 roku, mniej więcej jedna piąta ciepła w budynkach do 2050.16

Dania nie robi niczego sprytnego, czego my nie potrafimy. Dania położyła rury pod ulicami. My nie. I tyle. Na tym polega różnica.

Pompy ciepła i czynnik, którego nikt się nie spodziewa

Ta sama logika w małej skali. Grzejnik rezystancyjny nie przebije współczynnika wydajności (COP) 1,0. Taka jest jego definicja. Pompa ciepła przenosi ciepło, zamiast je wytwarzać, więc wypada lepiej.

SystemCOPWarunki
Element rezystancyjny (PTC)maksymalnie 1,0dowolne
Samochodowa pompa ciepła2,0–3,20 do 15 °C
Hyundai/Kia na propanie R290deklarowane 3,8−15 °C
VW na R-744 (CO₂)3,1−20 °C17

ADAC przepuścił 28 aut elektrycznych przez zimowy test w −7 °C. Modele z pompą ciepła traciły średnio o 22% mniej zasięgu niż te tylko z grzałką rezystancyjną.18

Wiersz R-744 zasługuje na drugie spojrzenie. To sam dwutlenek węgla, pracujący jako czynnik chłodniczy, w VW ID.3 i ID.4. Wyższa gęstość pary na ssaniu utrzymuje wydajność, gdy robi się zimniej, czyli dokładnie wtedy, kiedy jej potrzebujesz.17

A CO₂ w jakości chłodniczej to produkt uboczny produkcji amoniaku, etanolu i nawozów, wychwycony i oczyszczony, zamiast wypuszczony.19 Strumień odpadów, który grzeje i chłodzi, przy potencjale tworzenia efektu cieplarnianego równym 1 wobec 1430 dla R-134a. Kiedy ten wycieknie, nic się nie dzieje.

To nie jest wychwyt dwutlenku węgla i nie będę udawał, że jest; napełnienie to poniżej kilograma. Rzecz jest węższa i lepsza. Czynnik roboczy to coś, czego już mieliśmy za dużo.

Na czym sam jadę

SprzętParametryPo co
Instalacja PV9 kWdach jest skierowany jak trzeba, więc go używam
Bateria30 kWhprzesuwa dzienną produkcję na wieczór
EVMG4, Xpeng G6ładowane z paneli, nie na stacji
Klimatyzacjazasilana z własnego prąduchodzi na tym, co dają panele
SterowanieHome Assistantwrzuca duże odbiorniki w tanie okno

Nic egzotycznego na tej liście i nic nowego. Ta sama zasada co dopasowanie nośnika danych do wzorca IO. Dawaj energię tam, gdzie na siebie zarabia, mierz, co faktycznie dostajesz, i przestań wierzyć etykiecie na pudełku.

Zaskoczyło mnie, jak duża część oszczędności wzięła się z tego, że nie wozi się paliwa. Bez tankowca, bez stacji, bez rafinerii, która po drodze bierze swoją działkę. Panele są trzydzieści stóp, jakieś dziewięć metrów, od samochodu.

Wykres jest lustrem

Livermore publikuje je od lat i są dobre. Uczciwie zrobione, naprawdę przydatne, darmowe. Warte godziny czasu każdego.1

Ale diagram Sankeya nie ma zdania. Pokazuje ci, co kraj postanowił zrobić ze swoją energią, narysowane w skali. Te 65,8% to nie prawo fizyki. To obraz wyborów dotyczących silników, rur i planowania, podejmowanych jeden po drugim przez jakieś siedemdziesiąt lat, i wyglądałby inaczej, gdyby te wybory były inne.

Wykres Danii wygląda inaczej, bo Dania kopała.

Źródła


  1. Lawrence Livermore National Laboratory — Energy Flow Charts — coroczne diagramy Sankeya dla energii w USA, w tym wykres za 2024 rok i jego suma 94,6 biliarda BTU. ↩︎ ↩︎ ↩︎

  2. Kate Morley — National Grid: Live — zapotrzebowanie Wielkiej Brytanii na energię elektryczną, średnio 30,9 GW w ostatnim roku, co daje około 271 TWh rocznie. O tym, co pokazuje ten pulpit, pisałem w Sieć, którą naprawiliśmy. ↩︎

  3. Hawai’i State Energy Office — Statewide Energy Flowchart — opisuje metodologię EIA stosowaną przez Livermore, w której rozproszone PV, hydroenergetyka, wiatr na lądzie i farmy słoneczne wchodzą przy założeniu 100% sprawności wytwarzania, bez strat cieplnych. ↩︎

  4. EVreporter — Understanding the complete efficiency picture of electric vehicles — sprawność od zbiornika do kół i od baterii do kół dla napędów spalinowych i elektrycznych. ↩︎

  5. Concawe — EU refinery energy systems and efficiency — zużycie własne energii w rafinerii jako udział wsadu ropy, od 3–4% przy prostej destylacji do 7–10% i więcej w zakładach pełnej konwersji. ↩︎

  6. US Energy Information Administration — How much electricity is lost in transmission and distribution? — roczne straty przesyłu i dystrybucji w USA wynosiły średnio około 5% przesłanej energii w latach 2018–2022. ↩︎

  7. UNCTAD — World seaborne trade — udział tankowców w światowej flocie według nośności oraz ilości ropy i produktów naftowych przewożonych morzem. ↩︎ ↩︎

  8. US Energy Information Administration — Light-duty vehicles’ share of transportation energy use — lekkie pojazdy to 58,5% energii transportu w USA, średnie i ciężkie ciężarówki oraz autobusy 23,9%, a lotnictwo to jedyny inny rodzaj powyżej 5%. ↩︎

  9. Car dependency — Wikipedia i CNN — This little-known rule shapes parking in America — kilometry samochodem na mieszkańca w USA wobec Europy, udział codziennych podróży i podróży poniżej mili odbywanych autem po obu stronach Atlantyku, mniej więcej osiem miejsc parkingowych na samochód wynikających z norm parkingowych oraz rozejście się polityki miejskiej od końca lat sześćdziesiątych. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  10. Bureau of Transportation Statistics — Energy intensity of passenger modes i Public transport versus private cars: a passenger-kilometre energy comparison — energia na pasażerokilometr dla aut benzynowych wobec pełnej miejskiej kolei elektrycznej, stosunek emisji między autem z jedną osobą a pełnym autokarem oraz wzrost energii na pasażeromilę w autobusach wraz ze spadkiem obłożenia. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  11. Transportation in the United States — Wikipedia i Statista — Share of the rail network which is electrified in Europe — udział pasażeromil w USA w transporcie publicznym i w pojazdach prywatnych oraz zelektryfikowane tory jako część sieci w UE wobec obu Ameryk. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  12. Streetsblog USA — Other countries are building transit while the US falls behind i Metros reduce car use in European cities but trams do not — liczba miast amerykańskich i europejskich z metrem i tramwajami, tempo wzrostu długości linii metra od 2000 roku po obu stronach oraz ustalenie, że metro zastępuje podróże autem tam, gdzie tramwaje w dużej mierze tego nie robią. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  13. State of Green — Utilising excess heat to warm up Danish homes — udział duńskiego ciepłownictwa systemowego w zapotrzebowaniu domów na ciepło oraz odzysk nadwyżki ciepła z centrów danych, w tym dane o eksporcie z Odense. ↩︎ ↩︎

  14. Greater London Authority — Heat networks data report, February 2026 — rozdrobniony zasób brytyjskich sieci ciepłowniczych i ich obecny udział w zapotrzebowaniu na ciepło. ↩︎ ↩︎

  15. ATMOsphere — European transcritical CO₂ installations — 111 650 europejskich obiektów handlowych i przemysłowych na transkrytycznym CO₂ w 2025 roku, obejmujących około jednej trzeciej sklepów spożywczych. ↩︎

  16. Department for Energy Security and Net Zero — Heat Network Zoning: government response — ramy strefowania, regulacja przez Ofgem od stycznia 2026 roku oraz cele na 2035 i 2050 rok. ↩︎

  17. NaturalRefrigerants.com — CO₂ heat pumps found to offer high efficiency at low ambient temperature in electric vehicles — osiągi samochodowych pomp ciepła na R-744 w niskiej temperaturze otoczenia oraz wdrożenia w VW ID.3 i ID.4. ↩︎ ↩︎

  18. InsideEVs — For maximum winter EV driving range, you want a car with this feature — zimowy test ADAC na 28 pojazdach elektrycznych i różnica w utracie zasięgu przy −7 °C. ↩︎

  19. NaturalRefrigerants.com — FAQs — CO₂ w jakości chłodniczej jako odzyskany produkt uboczny produkcji amoniaku, alkoholu i nawozów oraz jego potencjał tworzenia efektu cieplarnianego równy 1. ↩︎