Y rhif mae pawb yn ei ddyfynnu a neb yn ei ddarllen

Fe gyhoeddodd Lawrence Livermore eu siart llif ynni ar gyfer 2024 y diwrnod o’r blaen. Mae’n dweud bod America wedi mynd drwy 94.61 cwad o ynni a thaflu 62.27 ohonyn nhw i ffwrdd.1

Reit. Mae cwad (quad) yn gwadriliwn o unedau thermol Prydeinig (BTU). Nid punt. Does dim arian yn unman yn yr erthygl hon, ac os yw dy lygad yn dal i’w ddarllen fel punnoedd sterling, felly roedd fy un i hefyd. Mae’r Americanwyr yn cadw’u llyfrau ynni cenedlaethol mewn cwadiau ac mae’r gweddill ohonon ni’n gweithio mewn watiau-awr, felly dyma’r trosiad sy’n rhoi ystyr iddo: mae un cwad tua 293 TWh, ychydig bach yn fwy nag y mae grid cyfan y DU yn ei gyflenwi mewn blwyddyn.

Ynni a wrthodwyd (rejected energy) yw’r enw cwrtais ar y 62.27 yna. Y darn wnaeth ddim gwaith defnyddiol. Gwres i fyny simnai, gwres oddi ar reiddiadur, gwres allan o egsôst. Gwres gwastraff o losgi rhywbeth yw bron y cyfan ohono.

Nawr gwylia’r unedau, achos roedd hyn yn anghywir gen i ar y dechrau ac mae’n anghywir gan y rhan fwyaf o’r rhyngrwyd. Cwadiau yw 62.27, nid canran. Rho fe yn erbyn y 32.34 cwad wnaeth rywbeth defnyddiol ac mae’r gyfran yn 65.8%. Dwy ran o dair o bopeth a gafodd ei ddrilio, ei gloddio, ei bibellu a’i gludo, wedi mynd fel aer cynnes.

2024Mewn gridiau Prydeinig
Ynni i mewn94.61 cwad27,726 TWh102 o flynyddoedd ohono
Wedi’i wrthod62.27 cwad18,249 TWh67 o flynyddoedd ohono
Gwasanaethau ynni32.34 cwad9,477 TWh35 o flynyddoedd ohono

Y golofn olaf yna yw’r un wnaeth daro adref i mi. Mae grid Prydain Fawr yn cyflenwi tua 271 TWh y flwyddyn.2 Felly mae ynni a wrthodwyd America ar gyfer 2024 yn unig yn dod i chwe deg saith mlynedd o grid Prydain gyfan, wedi’i daflu i ffwrdd fel gwres, mewn deuddeg mis.

I’w roi ffordd arall: rheda drydan y wlad hon o nawr tan 2093 a fyddet ti dal heb gynhyrchu’r hyn a wastraffodd yr Unol Daleithiau y llynedd.

Mae’r rhif yna’n cael ei ddyfynnu ym mhobman. Prin fod neb yn dyfynnu sut mae’r siart yn cyfrif. Dyna’r darn diddorol.

Un nodyn trefniadol, gan mai dyn o Swydd Efrog sy’n ysgrifennu am America yma. Yn y gwreiddiol mae geiriau Prydeinig lle mae gan America rai eraill: petrol am gasoline, forecourt am yr orsaf betrol, aircon am AC. A phan dw i’n dweud nowt neu summat, dim byd a rhywbeth dw i’n ei feddwl.

Mae gwynt a solar yn cael eu cyfrif ar 100%

Dyma’r darn sy’n dal pobl allan. Mae Livermore yn defnyddio confensiwn yr Energy Information Administration, ac oddi tano mae pedair ffynhonnell yn mynd i mewn heb ddim colledion trosi o gwbl.3

FfynhonnellSut mae’n mynd i’r siartI ble mae’r colledion yn mynd
Glo, nwy, olewynni’r tanwydd i mewn~60–70% i’r gwrthodedig
Niwclearynni thermol i mewn~67% i’r gwrthodedig
Gwynt ar y tirtrydan allandim byd wedi’i wrthod
Solar cyfleustod a solar totrydan allandim byd wedi’i wrthod
Trydan dŵrtrydan allandim byd wedi’i wrthod

Mae gorsaf nwy yn cael ei chyfrif ar yr ynni yn y nwy, felly mae’r ddwy ran o dair mae hi’n eu taflu i ffwrdd fel gwres yn glanio yn y bloc gwrthodedig. Mae tyrbin yn cael ei gyfrif ar y trydan mae’n ei gyflenwi. Does dim llinell ‘ynni yn y gwynt’ i golli yn ei herbyn.

Felly ar y siart yma, mae pob terawat-awr sy’n symud o orsaf thermol i fferm wynt yn gwneud dwy swydd ar unwaith. Ychwanegu at y defnyddiol, tynnu oddi ar y gwrthodedig. Mae’n cyfrif ddwywaith.

Sy’n golygu bod y ddadl y byddai cael gwared ar wynt a solar yn torri gwastraff yn rhedeg tuag yn ôl drwy’r union ddiagram mae’n cael ei gwneud amdano. Dw i wedi cael honna wedi’i rhoi i mi o ddifrif gan bobl a ddylai wybod yn well. Dydy hi ddim yn agos. Yr arwydd sydd wedi’i wrthdroi.

Ble mae’r gwastraff mewn gwirionedd

Rhanna’r siart fesul sector ac mae’n peidio â bod yn haniaethol.1

SectorYnni i mewnWedi’i wrthodDefnyddiolEffeithlonrwydd
Preswyl11.233.937.3065%
Masnachol9.493.326.1765%
Diwydiannol26.3913.4612.9349%
Trafnidiaeth28.2922.355.9421%

Mae’r gorsafoedd pŵer yn colli 19.21 cwad arall i fyny’r tyrau oeri cyn i ddim ohono gyrraedd y pedwar yna.

Trafnidiaeth yw’r gwaethaf o bell ffordd. Mae’n cymryd y gyfran fwyaf o’r ynni ac yn troi 21% ohono’n symudiad. Mae’r 22.35 cwad gwastraff yna’n 36% o bopeth mae America’n ei daflu i ffwrdd. Mwy na thraean o’r gwastraff cenedlaethol, mewn un sector.

Mae injan betrol, gasoline i ddarllenwyr Americanaidd, yn troi efallai 16–25% o’r tanwydd yn symudiad. Gwres a sŵn yw’r gweddill.4

Defnyddiol wrth yr olwynionWedi’i golli fel gwres
Injan betrol (gasoline)16–25%75–84%
Trên gyrru EV (batri i olwynion)87–91%9–13%

Nid enillion ymylol yw hynny. Dyna’r gwahaniaeth rhwng peiriant sy’n cynhesu’r awyr gan fwyaf ac un sy’n symud y car gan fwyaf. Yr un daith, ffiseg wahanol.

Ac mae’n rhedeg drwy’r gadwyn gyfan, nid dim ond y cerbyd. Mae cael tanwydd hylif i flaengwrt garej, gas station yn Americaneg, yn costio ynni cyn i ddiferyn ohono gael ei losgi.

CamYnni a gollir wrth ei gael yno
Puro olew crai7–15% o’r mewnbwn5
Tancer, piblinell, tancer fforddar ben hynny
Trawsyrru a dosbarthu ar y grid~5%6
Tanceri olew fel cyfran o longau’r byd~28% yn ôl tunelledd pwysau marw7
Olew crai a chynnyrch a symudir ar y môr, bob blwyddyn~4.4 biliwn tunnell7

Mae trafnidiaeth ffordd tua hanner galw olew’r byd. Trydaneiddia hwnnw ac mae gan dafell go dda o’r fflyd danceri ddim byd ar ôl i’w gario.

Gwerth bod yn onest yma, achos gorddweud yw sut wyt ti’n colli dadl roeddet ti’n ei hennill. Mae colledion y grid yn real a gwres gwrthiannol ydyn nhw. Mae EV yn talu am wres y caban yn y gaeaf mae injan yn ei gael am ddim. Ond dim ond am ddim mae’r gwres yna achos bod yr injan eisoes wedi lluchio tri chwarter y tanwydd. Mae am ddim yn yr un ffordd ag y mae gwres tân mewn tŷ am ddim.

Y peth sengl mwyaf y gallai America ei wneud

Cerbydau ysgafn yw 58.5% o ynni trafnidiaeth, y darn sy’n trydaneiddio heb aros am dechnoleg newydd.8 Gwna’r syms ar newid y trên gyrru a gadael popeth arall fel y mae.

Trafnidiaeth ffordd ysgafnCwadiau
Ynni i mewn heddiw16.55
Gwaith defnyddiol mae’n ei gyflenwi mewn gwirionedd3.47
Yr un gwaith drwy drên gyrru EV4.09 o drydan
…wedi’i gynhyrchu o nwy, ar effeithlonrwydd CCGT9.08 sylfaenol
…wedi’i gynhyrchu o wynt, solar neu ddŵr4.09 sylfaenol
Ynni a arbedir7.5 i 12.5 cwad

Hyd yn oed yn gwefru pob un ohonyn nhw oddi ar dyrbinau nwy, rwyt ti’n arbed tua saith cwad a hanner. Oddi ar wynt a solar mae’n ddeuddeg a hanner. Wyth i dri ar ddeg y cant o bopeth mae’r Unol Daleithiau’n ei losgi, o un newid.

Dyna’r enillion effeithlonrwydd mwyaf sydd ar gael yn unman ar y siart, a does dim angen dyfeisio dim, dim datblygiad mawr, dim cynllun peilot a dim ffiseg newydd, achos mae pob un o’r cerbydau sydd eu hangen i’w wneud eisoes yn cael ei adeiladu a’i werthu heddiw yn eu miloedd. Mae’r ceir yn bodoli. Dyna’r holl gamp.

Heblaw nad yw injan well yn trwsio’r cynllun

Mae EV yn dal i orfod teithio’r pellter, a dyma lle mae hanner arall y broblem.

Unol DaleithiauEwrop
Milltiroedd car y pen, y flwyddyn~12,400~6,2009
Cyfran y teithiau dyddiol mewn car85%50–65%9
Teithiau dan filltir mewn car~70%~30%9
Lleoedd parcio fesul car~8heb eu cyfrif9

Edrych ar y drydedd res, achos mae’n tynnu esgus daearyddiaeth i ffwrdd. Mae tua 30% o deithiau dyddiol dan filltir ar ddwy ochr Môr Iwerydd. Yr un negeseuon, yr un pellteroedd. Mae Americanwyr yn gyrru saith o bob deg ohonyn nhw. Mae Ewropeaid yn cerdded, yn beicio neu’n dal rhywbeth ar gyfer saith o bob deg ohonyn nhw.

Nid daearyddiaeth wnaeth hynny. Nid y tywydd chwaith. Parthu wnaeth, gan roi’r tai yma a’r siopau dair milltir draw fan’na, gyda’r isafswm lleoedd parcio y tu ôl iddo a arweiniodd at adeiladu bron i wyth lle i bob car yn y wlad.9 Rhwng y 1920au a’r 1960au cafodd dinasoedd America eu hailadeiladu o gwmpas y car modur ac fe gopïodd llawer o orllewin Ewrop nhw. O ddiwedd y 1960au fe stopiodd Ewrop, a dechrau dadwneud y peth.9

Felly’r deuddeg cwad a hanner yw’r nenfwd ar drydaneiddio’n unig. Hanera’r milltiroedd hefyd ac rwyt ti’n haneru’r hyn sydd ar ôl. Swydd beirianneg yw un a swydd gynllunio yw’r llall, a’r swydd gynllunio yw’r un na all neb brynu’i ffordd allan ohoni gydag un pryniant.

A’r filltir teithiwr rataf yw un a rennir

Mae trydydd lifer, ac mae America fwy neu lai wedi stopio’i dynnu.

ModdYnni fesul cilometr teithiwr
Car petrol (gasoline)1.9 i 3.5 MJ10
Rheilffordd drydan drefol, brysur0.3 i 0.6 MJ10

Pedair i chwe gwaith yn well, cyn i neb newid trên gyrru. Mae car ag un person ynddo yn rhyddhau 7.7 gwaith y CO₂ fesul milltir teithiwr o’i gymharu â bws moethus llawn.10

Nawr y sefyllfa fel y mae.

Unol DaleithiauEwrop
Cyfran y milltiroedd teithwyr ar drafnidiaeth gyhoeddus0.40%11sawl gwaith hynny
Teithiau mewn car95%1150 i 65%
Trac rheilffordd wedi’i drydaneiddio1.7% (yr Americas)11~57% yn yr UE11

Dim pwynt pedwar y cant. Nid system drafnidiaeth gydag elfen gyhoeddus. Gwlad sy’n gyrru, gydag ychydig o fysiau ynddi.

Ac mae trydaneiddio 1.7% yn golygu bod rheilffyrdd America’n dal, o bell ffordd, yn ddiesel. Felly mae pob dadl dros symud nwyddau a theithwyr i’r rheilffordd yn cael ei gwneud am rwydwaith sy’n dal i redeg ar olew. Trydaneiddia’r trac ac rwyt ti’n cael y newid modd a’r newid tanwydd o’r un swydd.

Dyma’r darn onest, achos mae’n torri’r ffordd arall a bydd rhywun yn ei godi. Dim ond pan mae’n llawn y mae trafnidiaeth gyhoeddus yn effeithlon. Mae nifer y teithwyr ar fysiau yn yr Unol Daleithiau wedi bod yn gostwng ers degawdau, ac mae ynni fesul milltir teithiwr ar fysiau wedi codi 63% ers 1970.10 Mae bws bron yn wag ar gylchdaith hanner can munud o gwmpas stad o dai yn waeth na’r car roedd i fod i’w ddisodli. Mae hwnnw’n rhif go iawn ac yn un mawr.

Ond edrych ar beth sy’n gwneud bws yn wag. Neb o fewn pellter cerdded i’r safle, unman gwerth cerdded iddo ym mhen arall y daith, a chynllun sy’n rhoi wyth lle parcio wrth bob drws. Dydy bysiau gwag ddim yn ffaith am fysiau. Ffaith ydyn nhw am yr hyn a gafodd ei adeiladu o gwmpas y safle.

Sy’n dod â ti at y peth sy’n symud pobl allan o geir go iawn, ac mae’r bwlch yno yn lletach nag y mae’r rhif cyfran modd yn ei awgrymu.

Unol DaleithiauEwrop
Dinasoedd gyda system metro136012
Dinasoedd gyda rhwydwaith tram30llawer mwy12
Twf yn hyd llwybrau metro ers 2000llinell sylfaentair gwaith yn gyflymach12

Tri ar ddeg. Mewn gwlad o dri chant a phedwar deg miliwn o bobl. Mae gan Ewrop chwe deg, ac mae wedi bod yn gosod trac newydd dair gwaith mor gyflym ers troad y ganrif, felly mae’r bwlch yn lledu yn hytrach na chau.

Mae’r modd yn bwysig hefyd. Fe ganfu gwaith ar ddinasoedd Ewrop fod metros yn symud pobl allan o geir mewn ffordd nad yw rhwydweithiau tram yn ei wneud ar y cyfan, sy’n gweddu i’r hyn y byddet ti’n ei ddisgwyl: mae metro yn gyflymach na gyrru yn yr oriau brig ac fel arfer dydy tram ddim.12 Cyflymder yw’r cynnyrch cyfan. Adeilada rywbeth arafach na’r car ac rwyt ti wedi adeiladu cymhorthdal i bobl sydd heb ddewis, nid dewis arall i bobl sydd â dewis.

Dyna’r un eitem wirioneddol ddrud ar y rhestr. Mae diwygio parthu yn costio ewyllys wleidyddol ac ailddrafft. Mae twneli’n costio biliynau. Ond mae’n prynu’r hyn na all y ddau arall. Rwyt ti’n symud pobl ar draws dinas ddwys ar drydan, ar 0.3 i 0.6 MJ y cilometr teithiwr, ac yn gyflymach nag y gallen nhw fod wedi’i yrru. Bryd hynny mae gadael y car gartref yn peidio â bod yn aberth ac yn dechrau bod yn amlwg. Dyna pryd mae pobl yn ei wneud go iawn.

Sy’n golygu mai’r un ateb yw’r atebion, yn gwisgo hetiau gwahanol. Mae trydaneiddio’n tynnu 7.5 i 12.5 cwad oddi ar y trên gyrru. Mae parthu’n dod â’r milltiroedd i lawr. Dwysedd sy’n gwneud y drafnidiaeth gyhoeddus yn werth ei rhedeg, a’r drafnidiaeth gyhoeddus sy’n gwneud y dwysedd yn werth byw ynddo. Tynna un lifer ac rwyt ti’n cael gwerth un lifer. Tynna’r tri ac maen nhw’n lluosi.

Mae America ar hyn o bryd yn dadlau am yr un cyntaf.

Dydy dim ohono’n dechrau, serch hynny, heb y cam rhataf o’r cyfan, sydd hefyd yn edrych fel yr anoddaf. Mae’n rhaid i rywun ddweud yn uchel bod problem.

Dydy’r diagnosis ddim ar goll. Mae’n cael ei gyhoeddi bob blwyddyn gan labordy ffederal, am ddim, ar wefan gyhoeddus, mewn diagram digon plaen i’w ddarllen mewn munud. Chwe deg pump pwynt wyth y cant wedi’i wastraffu. Trafnidiaeth yn draean ohono. Effeithlonrwydd o un ar hugain y cant ar y bloc mwyaf ar y dudalen. Does dim angen i neb gomisiynu astudiaeth nac aros am y wyddoniaeth. Daeth y wyddoniaeth allan ym mis Awst. Darllenodd pobl y rhif pennawd, ei gael yn anghywir, a symud ymlaen.

Dyna’r darn a ddylai bigo. Does dim gwlad yn gwario biliynau yn twnelu o dan ei dinasoedd i drwsio peth mae hi’n credu sy’n iawn, ac mae America wedi ffeilio 22.35 cwad gwastraff y flwyddyn yn dawel o dan ‘iawn’. Heb ddadlau drosto a’i wrthod. Dim ond heb ei roi ar y bwrdd erioed.

Mae’n rhaid i’r gweddillion fynd i rywle

Dim ond os nad oes unman i’w roi y mae gwres yn wastraff. Penderfyniad cynllunio yw hynny, nid bwlch technoleg, a chafodd ei wneud gan fwyaf ddegawdau yn ôl.

Cyfran gwresogi ardal o’r galw am wres
Denmarc~66%13
Sweden, y Ffindir, Gwlad Pwyl, y Baltigdros 50%
Cyfartaledd yr UE~13%
Y Deyrnas Unedig~3%14
Unol Daleithiaucynlluniau campws, ysbyty a chanol tref yn unig

Mae Ewrop yn rhedeg tua 111,650 o safleoedd masnachol a diwydiannol ar CO₂ trawsgritigol yn 2025, tua thraean o’r holl fanwerthu bwyd.15 Mae canolfan ddata Meta yn Odense wedi bod yn gwthio tua 100,000 MWh y flwyddyn i’r rhwydwaith lleol ers 2019. Gwres yw hwnnw a fyddai fel arall wedi mynd i fyny oerydd sych. Mae’n cynhesu 12,000 o gartrefi yn lle hynny.13

Mae gennym ni tua 14,000 o rwydweithiau gwres yn y DU a dim ond 3% o’r galw am wres maen nhw’n ei ddiwallu o hyd.14 Pedair mil ar ddeg ohonyn nhw a bron dim byd i’w ddangos amdanyn nhw, achos maen nhw’n fach, yn dameidiog ac wedi’u bolltio ar dai cymdeithasol gan fwyaf. Fe gymerodd Ofgem y gwaith rheoleiddio drosodd ym mis Ionawr ac mae parthu’n dechrau eleni. Y targed yw 7% erbyn 2035, tua phumed ran o wres adeiladau erbyn 2050.16

Dydy Denmarc ddim yn gwneud rhywbeth clyfar na allwn ni. Fe roddodd Denmarc bibellau o dan y strydoedd. Wnaethon ni ddim. Dyna fe. Dyna’r gwahaniaeth.

Pympiau gwres, a’r oerydd nad oes neb yn ei ddisgwyl

Yr un rhesymeg ar y pen bach. All gwresogydd gwrthiannol ddim curo cyfernod perfformiad (COP) o 1.0. Dyna ddiffiniad y peth. Mae pwmp gwres yn symud gwres yn hytrach na’i greu, felly mae’n gwneud yn well.

SystemCOPAmodau
Elfen wrthiannol (PTC)1.0 ar y mwyafunrhyw
Pwmp gwres modurol2.0–3.20 i 15 °C
Uned bropan R290 Hyundai/Kia3.8 yn ôl yr honiad−15 °C
Uned R-744 (CO₂) VW3.1−20 °C17

Fe roddodd ADAC 28 EV drwy brawf gaeaf ar −7 °C. Ar gyfartaledd collodd y modelau â phwmp gwres 22% yn llai o amrediad na’r rhai gwrthiannol yn unig.18

Llinell R-744 yw’r un sy’n werth ail olwg. Carbon deuocsid ei hun yw hwnnw, yn gweithio fel yr oerydd, yn yr ID.3 a’r ID.4 gan VW. Mae dwysedd anwedd sugno uwch yn cadw’r capasiti i fyny wrth iddi oeri, sef yn union pryd rwyt ti ei eisiau.17

Ac mae CO₂ gradd oerydd yn sgil-gynnyrch o gynhyrchu amonia, ethanol a gwrtaith, wedi’i ddal a’i lanhau yn hytrach na’i ollwng.19 Ffrwd wastraff yn gwneud y gwresogi a’r oeri, gyda photensial cynhesu byd-eang o 1 o’i gymharu â 1,430 R-134a. Pan mae hwnnw’n gollwng, does dim byd yn digwydd.

Nid dal carbon yw e, a wna i ddim esgus mai dyna yw e; mae’r llwyth dan gilo. Mae’r pwynt yn gulach ac yn well. Mae’r hylif gweithio yn rhywbeth roedd gennym ni ormod ohono’n barod.

Beth dw i’n ei redeg mewn gwirionedd

OfferManylebPam
Arae solar9 kWmae’r to’n wynebu’r ffordd iawn, felly defnyddia fe
Batri30 kWhyn symud cynhyrchiant y dydd i’r noson
EVsMG4, Xpeng G6wedi’u gwefru oddi ar yr arae, nid mewn garej
Aerdymheruyn pweru’i hunyn rhedeg ar beth mae’r paneli’n ei wneud
RheoliHome Assistantyn gollwng y llwythi mawr i’r ffenest rad

Dim byd egsotig yn y rhestr yna a dim byd newydd. Yr un egwyddor â chyfateb cyfryngau storio i batrwm IO. Rho’r ynni lle mae’n ennill ei le, mesura beth rwyt ti’n ei gael mewn gwirionedd, a stopia ymddiried yn y label ar y bocs.

Y darn a wnaeth fy synnu oedd faint o’r arbediad a ddaeth o beidio â symud tanwydd o gwmpas. Dim tancer, dim blaengwrt, dim purfa’n cymryd ei siâr ar y ffordd drwodd. Mae’r paneli ddeg troedfedd ar hugain o’r car.

Drych yw’r siart

Mae Livermore wedi cyhoeddi’r rhain ers blynyddoedd ac maen nhw’n dda. Wedi’u hadeiladu’n onest, yn wirioneddol ddefnyddiol, am ddim. Gwerth awr o amser unrhyw un.1

Ond does gan ddiagram Sankey ddim barn. Mae’n dangos i ti beth benderfynodd gwlad ei wneud gyda’i hynni, wedi’i dynnu i raddfa. Nid deddf ffiseg yw’r 65.8%. Llun ydyw o ddewisiadau am injans, pibellau a chynllunio, wedi’u gwneud un ar y tro dros tua saith deg mlynedd, a byddai’n edrych yn wahanol petai’r dewisiadau wedi bod yn wahanol.

Mae siart Denmarc yn edrych yn wahanol achos fe gloddiodd Denmarc.

Ffynonellau


  1. Lawrence Livermore National Laboratory — Energy Flow Charts — diagramau Sankey blynyddol ynni’r UD, gan gynnwys siart 2024 a’i gyfanswm o 94.6 cwadriliwn BTU. ↩︎ ↩︎ ↩︎

  2. Kate Morley — National Grid: Live — y galw am drydan ym Mhrydain Fawr, ar gyfartaledd 30.9 GW dros y flwyddyn ddiwethaf, sy’n dod i tua 271 TWh y flwyddyn. Ysgrifennais am yr hyn mae’r dangosfwrdd hwnnw’n ei ddangos yn The Grid We Did Fix. ↩︎

  3. Hawai’i State Energy Office — Statewide Energy Flowchart — yn esbonio methodoleg yr EIA mae Livermore yn ei defnyddio, lle mae solar dosbarthedig, trydan dŵr, gwynt ar y tir a solar cyfleustod yn cael eu cofnodi gan dybio effeithlonrwydd cynhyrchu o 100% heb ddangos unrhyw golledion thermol. ↩︎

  4. EVreporter — Understanding the complete efficiency picture of electric vehicles — effeithlonrwydd tanc i olwyn a batri i olwyn ar gyfer trenau gyrru tanio mewnol a thrydan. ↩︎

  5. Concawe — EU refinery energy systems and efficiency — ynni defnydd mewnol purfeydd fel cyfran o’r olew crai a gymerir i mewn, o 3–4% ar gyfer distyllu syml i 7–10% a mwy ar gyfer gweithfeydd trosi llawn. ↩︎

  6. US Energy Information Administration — How much electricity is lost in transmission and distribution? — roedd colledion trawsyrru a dosbarthu blynyddol yr UD tua 5% o’r trydan a drawsyrrwyd ar gyfartaledd, 2018 i 2022. ↩︎

  7. UNCTAD — World seaborne trade — cyfran tanceri o longau’r byd yn ôl tunelledd pwysau marw, a’r cyfeintiau o olew crai a chynnyrch wedi’i buro a symudir ar y môr. ↩︎ ↩︎

  8. US Energy Information Administration — Light-duty vehicles’ share of transportation energy use — cerbydau ysgafn yn 58.5% o ynni trafnidiaeth yr UD, gyda thryciau canolig a thrwm a bysiau yn 23.9% a’r awyr yr unig fodd arall dros 5%. ↩︎

  9. Car dependency — Wikipedia a CNN — This little-known rule shapes parking in America — cilometrau car y pen yn yr UD o’u cymharu ag Ewrop, cyfran y teithiau dyddiol a’r teithiau dan filltir a wneir mewn car ar ddwy ochr Môr Iwerydd, y tua wyth lle parcio fesul car a grëwyd gan isafswm lleoedd parcio, a’r ymwahanu ym mholisi trefol o ddiwedd y 1960au. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  10. Bureau of Transportation Statistics — Energy intensity of passenger modes a Public transport versus private cars: a passenger-kilometre energy comparison — ynni fesul cilometr teithiwr ar gyfer ceir petrol o’i gymharu â rheilffordd drydan drefol brysur, y gymhareb allyriadau rhwng car ag un person ynddo a bws moethus llawn, a’r cynnydd mewn ynni bysiau fesul milltir teithiwr wrth i nifer y teithwyr ostwng. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  11. Transportation in the United States — Wikipedia a Statista — Share of the rail network which is electrified in Europe — cyfran milltiroedd teithwyr yr UD ar drafnidiaeth gyhoeddus ac mewn cerbyd preifat, a thrac wedi’i drydaneiddio fel cyfran o’r rhwydwaith yn yr UE o’i gymharu â’r Americas. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  12. Streetsblog USA — Other countries are building transit while the US falls behind a Metros reduce car use in European cities but trams do not — nifer y dinasoedd yn America ac Ewrop sydd â rhwydweithiau metro a thram, y gyfradd y mae hyd llwybrau metro wedi tyfu ers 2000 ar bob ochr, a’r canfyddiad bod systemau metro yn disodli teithiau car lle nad yw rhwydweithiau tram yn gwneud hynny ar y cyfan. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  13. State of Green — Utilising excess heat to warm up Danish homes — cyfran gwresogi ardal Denmarc o’r galw am wres domestig, ac adfer gwres dros ben canolfannau data gan gynnwys ffigurau allforio Odense. ↩︎ ↩︎

  14. Greater London Authority — Heat networks data report, February 2026 — ystâd dameidiog rhwydweithiau gwres y DU a’i chyfran bresennol o’r galw am wres. ↩︎ ↩︎

  15. ATMOsphere — European transcritical CO₂ installations — 111,650 o safleoedd masnachol a diwydiannol Ewropeaidd yn rhedeg CO₂ trawsgritigol yn 2025, sy’n cwmpasu tua thraean o siopau manwerthu bwyd. ↩︎

  16. Department for Energy Security and Net Zero — Heat Network Zoning: government response — y fframwaith parthu, rheoleiddio gan Ofgem o Ionawr 2026, a thargedau 2035 a 2050. ↩︎

  17. NaturalRefrigerants.com — CO₂ heat pumps found to offer high efficiency at low ambient temperature in electric vehicles — perfformiad pympiau gwres modurol R-744 ar dymheredd amgylchynol isel, a’r gweithrediadau yn yr ID.3 a’r ID.4 gan VW. ↩︎ ↩︎

  18. InsideEVs — For maximum winter EV driving range, you want a car with this feature — prawf gaeaf ADAC ar draws 28 o gerbydau trydan a’r gwahaniaeth mewn colli amrediad ar −7 °C. ↩︎

  19. NaturalRefrigerants.com — FAQs — CO₂ gradd oerydd fel sgil-gynnyrch a adferir o gynhyrchu amonia, alcohol a gwrtaith, a’i botensial cynhesu byd-eang o 1. ↩︎